Helpt kwantitatieve verruiming of helikoptergeld de Europese economie?

In de laatste maand van het afgelopen jaar was er voor het eerst sprake van een negatief inflatiecijfer van 0,2 procent binnen de eurozone, Onmiddellijk werd er door vele (centrale) bankiers, economen en politici gewezen op het deflatiegevaar in de eurozone. Deflatie is niet een eenmalig negatief inflatiecijfer, maar een proces van continue prijsdalingen, die in de verwachtingen en lonen verankerd worden.

De inflatie in de eurozone is inderdaad historisch heel laag, maar dat wordt vooral veroorzaakt door de dalende olieprijs die op zijn beurt de economische groei zou kunnen stimuleren. Sommige economen noemen dat ‘goede deflatie’. Het is gevaarlijk om steeds de gevaren van deflatie te benadrukken, omdat hierdoor een self fulfilling prophecy zou kunnen ontstaan. Als consumenten en producenten maar lang en vaak genoeg de term ‘deflatie’ horen, gaan zij er op den duur ook in geloven.

Het valt op dat de discussie overScreenHunter_10 Nov. 10 15.58 deflatie gepolitiseerd is tussen voorstanders van het opkopen van staatsobligaties, zoals president Mario Draghi van de Europese Centrale Bank (ECB), en tegenstanders hiervan als Bundesbank-president Jens Weidmann en onze eigen DNB-president Klaas Knot. Inmiddels heeft Draghi twee maanden geleden zijn zin in de Raad van Bestuur van de ECB doorgedrukt onder verwijzing naar het deflatiegevaar, dat nu al weer volgens vele deskundigen geweken is, precies zoals ik en anderen voorspeld hadden.

De ECB is in het kader van haar programma van kwantitatieve verruiming (Quantitative Easing of kortweg QE) vanaf het begin van deze maand begonnen met het opkopen van staatsobligaties ter waarde van 60 miljard euro per maand gedurende een periode van anderhalf jaar, terwijl de economieën in de eurozone – uitgezonderd Griekenland – al weer de eerste tekenen van herstel laten zien. Volgens het Europese Hof van Justitie mag het wel volgens het verdrag onder bepaalde voorwaarden, maar de vraag is of dat verstandig is. Het opkopen van staatsobligaties van de zwakke eurolanden – bijvoorbeeld Frankrijk en Italië – zal de druk in deze landen om structurele hervormingen door te voeren niet alleen doen afnemen, maar het zal ook niet helpen.

Er is meer dan voldoende liquiditeit in de eurozone. Het probleem is echter dat deze liquiditeit niet in de reële economie aankomt. Het monetaire transmissieproces functioneert al jaren niet. Dat weerhoudt sommige economen er niet van om nog wildere ideeën voor te stellen om de economie aan te zwengelen, zoals het uitstrooien van ‘helikoptergeld’. Dit idee is oorspronkelijk afkomstig van de voormalig voorzitter Ben Bernanke van het Federal Reserve System (FED), die hiermee de bijnaam ‘Helikopter Ben’ verwierf.

Gaat helikoptergeld – het uitdelen van gratis geld aan iedereen – ook werken? Het antwoord is neen! Men kan het paard wel naar de beek brengen, maar kan het niet dwingen om te drinken (Milton Friedman). Er is sprake van overliquiditeit in de eurozone, maar consumenten en producenten in de zwakke eurolanden weigeren om dit te besteden of investeren zolang er geen vertrouwen is. Dit vertrouwen kan alleen terugkeren als de zwakke eurolanden eindelijk orde op zaken stellen.

Wat er nu gebeurt is dat de overliquiditeit in de eurozone nog verder toeneemt met als gevolg verder dalende en zelfs negatieve (nominale) rentes. De aandelen staan hoog genoteerd aan de Amsterdamse effectenbeurs, nu de AEX-index deze maand voor het eerst sinds zeven jaar door de 500 puntengrens is geschoten. De koersen van de beursgenoteerde aandelen zijn relatief heel hoog, mede dankzij de extreem lage of zelfs negatieve rente.

Ik ben in het geheel niet verbaasd over de hoge stand van de AEX. Het besluit van de ECB om elke maand 60 miljard euro aan staatsobligaties en andere leningen bij de banken op te gaan kopen heeft een drukkend effect op de toch al lage korte en lange rente. De rendementen op spaargelden worden verder gedrukt, waardoor je spaarders als het ware dwingt in aandelen te gaan beleggen. Er sprake van een speculatieve bubbel, maar deze bubbel kan nog lang (maximaal anderhalf jaar) doorgaan. Zolang het opkoopprogramma van de ECB doorloopt zullen individuele beleggers in aandelen blijven stappen. Maar hoe langer de bubbel duurt, des te groter zal ook de klap zijn.

Ik verwacht dat er binnen nu en een jaar ook wel een correctie zal komen. De vraag is alleen of dat gebeurt bij 500 of bij 600 punten. De aandelenbeurs doet denken aan de alcoholist die steeds grotere behoefte heeft aan alcohol. Er komt echter een moment dat de alcoholist zal moeten afkicken. Hoe langer dat duurt, des te harder zal het afkicken voor de aandelenbeurs zijn. Of in de fameuze woorden van William McChesney Martin, een andere voormalige FED-voorzitter: “It is our task to take the punch bowl away, when the party is still going”. Helaas wil ECB-president Draghi in de komende anderhalf jaar nog veel meer alcohol in de ‘punch bowl’ gooien. Daardoor zal het QE-feest van Draghi uiteindelijk op een nog grotere ontnuchtering uitdraaien.