Globalisering roept tegenkrachten op

Europa onderschat regionalisering

Onder druk van de financiële crisis nemen de spanningen tussen de regionale handelsblokken in de wereld toe. Europa heeft geen andere keus dan verdere integratie. Anders wordt het gemarginaliseerd.

(door Sylvester Eijffinger en Edin Mujagic)

(FD essay, pdf) – Het valt bijna niet op door de aandacht voor de schuldencrises in Europa en de Verenigde Staten, maar na decennia van aanhoudende en toenemende globalisering, is de wereld langzaam maar zeker aan het regionaliseren.

China en de ASEAN-landen maken steeds duidelijkere en verregaandere afspraken op economisch en financieel gebied. In Midden- en Zuid-Amerika krijgt het economische samenwerkingsverband Mercosur steeds duidelijkere contouren. In het Midden-Oosten hebben de landen van de Golf Cooperation Council zelfs uitgewerkte plannen voor een muntunie. Een douane-unie en een interne markt zijn er al een feit. Europa onderschat de gevolgen van regionalisering in de wereld en het oude continent loopt het gevaar te balkaniseren.

De gevolgen van regionalisering kunnen nauwelijks worden overschat. Regionalisering is een uitvloeisel van het feit dat de globalisering in ogen van velen te ver is doorgeschoten. Als zodanig is regionalisering ook te zien als een uiting van verschuivende economische, financiële en geopolitieke verhoudingen in de wereld. De verregaande samenwerking in het Midden-Oosten en Midden- en Zuid-Amerika was tot voor kort nauwelijks voor te stellen, vooral door de Europese en Noord-Amerikaanse hegemonie. De Verenigde Staten zorgden ervoor dat er geen krachtige regionale blokken konden ontstaan, omdat die de Noord-Amerikaanse hegemonie zouden bedreigen.

Op het economische, financiële en geopolitieke strijdtoneel van morgen zullen het niet zozeer landen maar regio´s zijn die met elkaar concurreren. Hoe belangrijk regionalisering nu al is, bleek eerder dit jaar toen de BRIC-landen – Brazilië, Rusland, India en China – het niet eens konden worden over een gezamenlijke kandidaat voor de toppositie van het Internationaal Monetair Fonds (IMF). Hoewel zij al jaren meer zeggenschap willen bij het IMF en de Wereldbank.

De BRIC-landen waren onderling zo verdeeld dat Europa uiteindelijk de nieuwe managing director van het Fonds mocht leveren. De individuele BRIC-landen zijn ook de leiders van hun eigen regio of strijden om die rol, zoals India en China in Azië.

Duidelijke tekenen van vergevorderde regionalisering zijn zichtbaar. Neem het toenemend trend naar protectionisme, waarvoor het IMF recent heeft. gewaarschuwd. Volgens de onderzoekers van de Londense denktank Centre for Economic Policy Research (CEPR ) is er sinds het begin van de crisis gemiddeld meer dan één protectionistische maatregel per dag genomen. Zo goed als alle landen, met enkele uitzonderingen in Afrika, deden en doen eraan mee.

Onlangs besloten de Mercosur-landen gezamenlijk importtarieven te verhogen op hun buitengrenzen om zo hun economieën te beschermen, de groei te stimuleren en de onderlinge handel te bevorderen. De samenwerking is niet alleen economisch. Zo hebben de Mercosur-landen besloten hun havens te sluiten voor schepen die onder de vlag van Falkland-eilanden varen. Die eilanden waren en zijn nog steeds een bron van ruzie tussen Argentinië en Groot-Brittannië.

In de sterk regionaliserende wereld worden dat soort conflicten al snel conflicten tussen blokken. De Falkland-oorlog heeft geleerd dat dergelijke economisch conflicten in deze tijd kunnen escaleren tot diplomatieke en zelfs militaire conflicten.

In Azië wordt nu gesproken over steeds verder gaande economische en financiële samenwerking. Er is een web van garanties en noodleningen opgetuigd om in geval van nood de landen in problemen uit de regio te kunnen steunen en zo het IMF en de Amerikaanse dollar – twee iconen van globalisering – uit te schakelen. Er wordt zelfs stilletjes gedroomd van een Aziatische muntunie.

Als die er al komt, dan zal dat in de verre toekomst zijn, maar ondertussen ontstaat er in Azië iets wat op een blok rondom de Chinese yuan lijkt. Het is gezien de omvang van zijn economie niet vreemd dat China de leiding neemt. Zowel door regionale vrijhandelsverdragen, als door verregaande samenwerking op handelsgebied is China steeds meer de spil van de Aziatische economie geworden.

Doordat China op valutagebied langzaam maar zeker ingrijpende hervormingen doorvoert, wordt het ontstaan van een yuanblok mogelijk. Zo laat Peking het geleidelijk aan toe dat de Chinese bedrijven met andere landen uit de regio handel drijven in yuans .

De regionalisering wordt door de huidige crisis in de hand gewerkt. Neem de aanzwellende kritiek op de kredietbeoordelaars. De grootste drie – Standard & Poor´s, Fitch en Moody´s – komen uit de VS. In een wereld waar de globalisering alsmaar verder voortschreed, was dat niet erg. Maar nu regio´s om voorrang strijden, verandert dat.

In de nieuwe wereld die geschapen wordt, is het meer dan ooit noodzakelijk dat Europa verder integreert en niet desintegreert. Afzonderlijke Europese landen zijn in die concurrentie tussen blokken, ten dode opgeschreven. Zelfs een regionale grootmacht als Duitsland maakt op den duur geen schijn van kans.

Europese bedrijven zijn zich daarvan bewust. Vandaar dat een groep Europese bestuursvoorzitters, zij het een beetje laat, de regeringsleiders oproept om de euro te redden en de Europese integratie een nieuwe impuls te geven. Europese bedrijven concurreren al heel lang mondiaal, waardoor zij in staat zijn deze veranderingen eerder te zien dan Europese politici. Europa kan zich in de regionaliserende wereld geen verdeeldheid meer permitteren.

Gezien de regionaliseringsgolf is het ook zeer onverstandig om de muntunie te verkleinen door de exit van een of meer lidstaten. De eurozone moet juist worden uitgebreid om haar stabieler en sterker te maken. De Baltische staten, Polen en Tsjechië zijn stuk voor stuk landen met (zeer) lage staatsschulden en een traditie van prudent begrotingsbeleid. Zij zijn niet wars van hard ingrijpen als dat nodig is.

Daarmee zouden ze niet alleen de eurozone versterken, maar ook de druk opvoeren op de zwakke eurolanden om echt werk te maken van structurele hervormingen en zo de hele muntunie sterker maken. Dit zou de invloed van Europa in de wereld van morgen ten goede komen, zeker omdat met een stabiele en levensvatbare euro, de Amerikaanse dollar ineens het zwarte schaap van de internationale valutawereld zou worden.

De staatsschuld en het begrotingstekort in de VS zijn aanzienlijk groter dan in de eurozone als geheel. Daarnaast is de kans op een inflatiegolf in de VS veel groter door het langdurig zeer ruime monetair beleid van de Fed.

Het verder uitbreiden van de eurozone is dus niet alleen wenselijk, maar ook broodnodig. Dat geldt evenzo voor het oprichten van een Europese kredietbeoordelaar, een pan-Europese beurs, een fiscale en politieke unie, een Europese kapitaalmarkt, en Europees micro-toezicht op de financiële sector.

Daarnaast is vrij verkeer van kapitaal niet alleen op papier maar ook in de praktijk noodzakelijk, waardoor grensoverschrijdende fusies en overnames in Europa ongehinderd kunnen plaatsvinden. Indien de Europese Unie in de almaar sterker regionaliserende wereld ook morgen en overmorgen een belangrijke rol wil blijven spelen, dan kan dat alleen als een echte eenheid. Want een versplinterd Europa is gedoemd te worden gemarginaliseerd.

(Sylvester Eijffinger is hoogleraar Financiële Economie aan de Universiteit van Tilburg, CEPR Research Fellow en lid van het Monetair Experts Panel van het Europese Parlement. Edin Mujagic is promovendus aan de Universiteit van Tilburg en zelfstandig macro-economisch consultant).

Dit bericht is geplaatst in Edin Mujagic, EU, FD Essays, internationale economie. Bookmark de permalink.